የተከበሩ አቶ. አቶ ሰለሞን ላሌ ካሎ

የክቡር አቶ ሰሎሞን ላሌ ካሎ የህይወት ታሪክ ትረካ መግቢያ ክቡር አቶ ሰሎሞን ላሌ ካሎ የኢፌድሪ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባል እና የግብርና ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ ሰብሳቢ ናቸው። ነሐሴ 5 ቀን 1956 ዓ.ም (August 11, 1964) በሲዳማ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት፣ በማዕከላዊ ሲዳማ ዞን፣ በይርጋለም ከተማ፣ በሃለቀና ካዮ ቀበሌ ተወለዱ። የመጀመሪያ ደረጃ ትምህርታቸውን በራስ ደስታ ዳምጠው መጀመሪያ ደረጃ ትምህርት ቤት የተከታተሉ ሲሆን፣ የሁለተኛ ደረጃ ትምህርታቸውን ደግሞ በይርጋለም አጠቃላይ ከፍተኛ ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት አጠናቀዋል። ማህበረሰባቸውን ለማገልገልና ለማሳደግ በነበራቸው ከፍተኛ ፍላጎት ወደ መምህራን ማሰልጠኛ ተቋም (TTC) በመግባት የሙያ ማረጋገጫቸውን በመቀበል በሙያው መሰማራት ጀመሩ። ይህ ከመነሻው በመምህርነትና በርዕሰ መምህርነት የተጀመረው ጉዞ ለተቋማት አቅም ግንባታ፣ ለክልላዊ አስተዳደር እና ለሃገር አቀፍ ልማት ያላቸውን ጥልቅ ቁርጠኝነት የሚያሳይ ነው—በሲዳማ ክልል ከሚገኙ የትምህር ተቋማት ተነስተው በአዲስ አበባ እስከሚገኘው የፌዴራል መንግሥት ከፍተኛ የሕግ መወሰኛ ምክር ቤት ድረስ መዝለቅ ችለዋል። የክቡር አቶ ሰሎሞን ላሌ ካሎ ሕይወትና የሥራ ታሪክ ለሕዝብ አገልግሎት፣ ለተቋማዊ ሪፎርም እና ለማህበረሰብ ተኮር አመራር የተሰጠ ህይወት ታላቅ መገለጫ ነው። የመጀመሪያዎቹ ዓመታት፡ የመምህርነት መሠረት የሃገሪቱን የግብርና ፖሊሲዎች ከመቅረጻቸው ረጅም ጊዜ በፊት፣ አቶ ሰሎሞን ሙያዊ ጉዟቸውን የጀመሩት ከኢትዮጵያ ማህበረሰብ መሠረት ከሆነው ከመማሪያ ክፍል ነበር። በመምህርነት ስልጠና ካገኙ በኋላ በሲዳማ ክልል በሚገኙ ልዩ ልዩ ትምህርት ቤቶች በመምህርነት ማገልገል የጀመሩ ሲሆን፣ ፈጣን እድገትና አመራር በማሳየትም የትምህርት ቤት ርዕሰ መምህር በመሆን አገልግለዋል። ይህ በትምህርት ዘርፍ የነበራቸው የመጀመሪያ ምዕራፍ፣ ስለ ገጠር ማህበረሰብ እንቅስቃሴ እና የአካባቢው ወጣቶች ስላሉባቸው መሠረታዊ ተግዳሮቶች ጥልቅ ግንዛቤ እንዲጨብጡ አስችሏቸዋል። የአመራር ብቃታቸውን በመገንዘብ፣ የክልሉ አስተዳደራዊ መዋቅር ወደ ትምህርት አስተዳደር አሻገራቸው። በነበረው የቀድሞው ዳሌ ወረዳ የትምህርት ጥራትና የተቋማዊ ተጠያቂነት ደረጃን በማረጋገጥ በትምህርት ኢንስፔክተርና ሱፐርቫይዘርነት በታማኝነት አገልግለዋል። በወረዳው ትምህርት ጽ/ቤት ውስጥ የትምህርት ድጋፍ ዘርፍ የዲፓርትመንት ኃላፊ በመሆን ከፍ ያለ ኃላፊነት እንዲረከቡ አስችሏቸዋል፤ በዚህም በመላው አካባቢው የሚገኙ ትምህርት ቤቶችን አቅም ለማሳደግ የአስተዳደር መዋቅሮችንና ሀብቶችን የማስተናገድ ሚና ተወጥተዋል። የወረዳ አስተዳደር እና የከተማ ከንቲባነት አመራር የአቶ ሰሎሞን የአስተዳደር ጥበብ ብዙም ሳይቆይ ከትምህርት ዘርፍ አልፎ አጠቃላይ የመንግሥት ሴክተር ልማትን ማቀፍ ጀመረ። የሲቪል ሰርቪስ አገልግሎትን ማዘመን፣ የአካባቢ መስተዳድርን ውጤታማነት ማሻሻል እና የሰው ኃይል ማሰልጠን ላይ ትኩረት አድርጎ በሚሰራው የወረዳው አቅም ግንባታ ጽሕፈት ቤት ኃላፊ በመሆን ተሾሙ። ባላቸው የተፈጥሮ አመራርና ተቋማዊ አደረጃጀት ብቃት፣ የቀድሞው ዳሌ ወረዳ ምክትል አስተዳዳሪ እና የኢኮኖሚ ሴክተር ኃላፊ በመሆን ተሾሙ። በዚህ ኃላፊነታቸውም የአካባቢውን የኢኮኖሚ ሥራዎችን የግብርና ህብረት ስራ ማህበራትን እና የመሠረተ ልማት ፕሮጀክቶችን በቀጥታ በመምራት፣ ስአረሶና አርብቶ አደሮችና ነጋዴዎች ተጨባጭ የኢኮኖሚ ተጠቃሚነታቸውን ለማረጋገጥ ታላቅ ጥረት አድርገዋል። በወረዳ ደረጃ ያስመዘገቡት የተረጋገጠ የስራ አፈጻጸም፣ ወደ ይርጋለም ከተማ ከንቲባ በመሆን እንዲያገለግሉ የከተማ አመራር ዕድል ፈጠረላቸው። እንደ ከንቲባነታቸውም፣ በሲዳማ ውስጥ ታሪካዊና ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ ንቁ የከተማ ማዕከላት መካከል አንዷ በሆነችው ይርጋለም ውስጥ የከተማ ልማትን፣ የአካባቢ ኢኮኖሚ እቅድን እና የሕዝብ አገልግሎት አሰጣጥን በበላይነት መርተው ዘርፈ ብዙ ውጤቶችን አስመዝግቧል። የክልል መንግሥት ምስረታ ውስጥ የነበራቸው ሚና የአመራር ታሪካቸው እያደገ ሲሄድ፣ አቶ ሰሎሞን የቀድሞው የሲዳማ ዞን አቅም ግንባታ መምሪያ ኃላፊ በመሆን ወደ አቅም ግንባታ ስራ ተመለሱ። ያላቸው ጥልቅ ተቋማዊ እውቀት ለሕዝባቸው ታሪካዊ በሆነው የለውጥ ምዕራፍ ላይ ቁልፍ ሰው አድርጓቸዋል። በመቀጠልም የሲዳማ ዞን ምክር ቤት አፈ ጉባኤ ሆነው የተመረጡ ሲሆን፣ ክልሉ ወደ ክልልነት ለመሸጋገር ባደረገው ታሪካዊ ጉዞ ወቅት ውስብስብ የሆኑ የሕግና የሕገ-መንግሥት ሂደቶችን በብቃት መርተዋል። በሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ሕዝቦች ምኞት ተሳክቶ ሲዳማ በይፋ የኢትዮጵያ 10ኛ ክልላዊ መንግሥት ሆና ስትመሰረት፣ የአቶ ሰሎሞን አመራር ይበልጥ ጸና፤ አዲሱ የሲዳማ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት ምክር ቤት የመጀመሪያው አፈ ጉባኤ ሆነው እንዲያገለግሉ ተመረጡ። በዚህ መሠረታዊ ሚናቸው፣ ለአዲሱ ክልላዊ መንግሥት የአሰራር ደንቦችን፣ የሕግ አውጪ መዋቅሮችን፣ የአስፈጻሚ አካል ቁጥጥርና ክትትል እና የዲሞክራሲያዊ አሰራር ስርዓቶችን ዘርግተዋል። ወደ ፌዴራል ሽግግር፡ የፓርላማ መድረክ እና የሕግ አውጪነት ምዕራፍ በትምህርት፣ በከተማ አስተዳደር እና በክልል የሕግ መወሰኛ ምክር ቤት አመራር ላይ ካላቸው ሰፊ ልምድ ጋር፣ አቶ ሰሎሞን ወደ ፌዴራል መድረክ ተሻገሩ። በ6ኛው የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት (HoPR) ምርጫ የዱባ ምርጫ ክልልን በመወከል ለፌዴራል ፓርላማ ተመረጡ። ምክር ቤቱ የአስተዳደር ጥልቀታቸውን በመገንዘብ፣ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የግብርና ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ ሰብሳቢ (Chairperson) አድርጎ ሾማቸው። በ6ኛው የፓርላማ ዘመን የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት፣ ክቡርነታቸው የሃገሪቱን ግብርና የሚያዘምኑ በርካታ ወሳኝ አዋጆች እንዲታወጁ ቀዳሚ የመሪነት አስተዋጽዖ አበርካች ሆነዋል። በእሳቸው የኮሚቴ መሪነት፣ መመሪያና ጠንካራ የፓርላማ መከራከሪያ ድጋፍ፣ ኢትዮጵያ የሚከተሉትን ታሪካዊ የግብርና ሪፎርም ሕጎች አፅድቃ ወደ ስራ አስገብታለች፦ የዕፅዋት ዘር አዋጅ (ቁጥር 1288/2015)፦ መንግስትና የግል ባለሀብቶች በዘርፉ እንድሰማሩ በመፍቀድ፣ አነስተኛ አረሶ አደሮች ምርታማና በሽታን የሚቋቋሙ የሰብል ዝርያዎችን እንዲያገኙ ዋስትና ለመስጠት የዘር አቅርቦት ስርዓትን ደረጃውን የጠበቀ ያደረገ። የግብርና ምርት ውል አዋጅ (ቁጥር 1299/2015)፦ ህጋዊ የገበያ ትስስርን በይፋ ተቋማዊ በማድረግ፣ አነስተኛ አምራቾችን ከገበያ ብዝበዛ የሚጠብቅ እና ለፋብሪካዎችና አቀነባባሪዎች አስተማማኝ የጥሬ ዕቃ አቅርቦት የሚያረጋግጥ ስርዓት የዘረጋ። የገጠር መሬት አስተዳደርና አጠቃቀም አዋጅ (ቁጥር 1324/2016)፦ የመሬት ይዞታ ዋስትናን የሚያጠናክር፣ ልማዳዊ የመሬት መብቶችን እውቅና የሚሰጥ እና አነስተኛ አረሶ አደሮች የመሬት አጠቃቀም መብት ሰርተፊኬታቸውን እንደ ህጋዊ መያዣ (ኮላተራል) በመጠቀም የፋይናንስ ብድር እንዲያገኙ የሚያስችል ታሪካዊ መሠረታዊ ማሻሻያ ነው። የእንስሳት ጤና እና ደህንነት አዋጅ (ቁጥር 1376/2017)፦ በእንስሳት ደህንነት፣ በነጻ የእንስሳት ህክምና እና በእንስሳት አያያዝ ደረጃዎች ላይ ጥብቅ የፌዴራል ቁጥጥር ስርዓትን ያስተዋወቀ። የዕፅዋት ጥበቃ እና ኳራንቲን አዋጅ (ቁጥር 1400/2018)፦ ወራሪ የግብርና ተባዮችን ለመከላከል እና የአካባቢውን የስነ-ምህዳር ደህንነት ለመጠበቅ በሃገር አቀፍ ድንበሮች እና የውስጥ መሸጋገሪያ ኬላዎች ላይ የባዮ-ደህንነት እርምጃዎችን ያሻሻለ። የብዙሃን-ባለድርሻ አካላት የግብርና ኤክስቴንሽን አገልግሎት እና አስተዳደር አዋጅ (ቁጥር 1411/2018)፦ የመንግሥትን የልማት ወኪሎች መረብ ለማገዝ፣ ዘርፉን ለግል ተዋናዮች፣ መንግሥታዊ ላልሆኑ ድርጅቶች (NGOs) እና ለዲጂታል ቴክኖሎጂዎች በህግ ክፍት በማድረግ የገጠር የምክር አገልግሎትን ሙሉ በሙሉ መልክ አስያዘ። የሕብረት ሥራ ማህበራት ማሻሻያ አዋጅ (ቁጥር 1416/2018)፦ የግብርና ህብረት ስራ ማህበራትን የፋይናንስ እና የድርጅት ነጻነት በማደስ፣ በገበያ ላይ ተወዳዳሪ እና ቀልጣፋ የገበያ ተቋማት እንዲሆኑ ያደረገ። የግብርና ቢዝነስ ኩባንያዎች አዋጅ (ቁጥር 1433/2018)፦ የተሰባሰቡ አነስተኛ አረሶ አደሮችና አርብቶ አደሮች የመሬት አጠቃቀም መብቶቻቸውን፣ እንስሶቻቸውንና ጉልበታቸውን ወደ ተግባራዊ ካፒታል (Equity) እንዲቀይሩ ያስቻለ ታላቅ የሕግ ስኬት ሲሆን፤ ይህም ባህላዊ አረሶ አደሮችን ወደ ንግድ ግብርና ባለቤትነት (Agribusiness Entrepreneurs) የሚያሻር ነው። የክትትልና ቁጥጥር ሥራ በእሳቸው አመራር፣ ቋሚ ኮሚቴው ጥብቅ የክትትልና ግምገማ ስርዓትን ተቋማዊ አድርጓል። አስፈፃሚ አካላት፣ ሚኒስቴር መሥሪያ ቤቶችና ኃላፊነት ያለባቸው ተጠሪ ተቋማት የሚያወጧቸውን እቅዶች በስርዓት በመገምገም እንዲሁም በገጠርና በከተማ አካባቢዎች ሰፊ የመስክ ምልከታዎችን በማካሄድና ግብረ መልሶችን በአካልና በጽሑፍ በመስጠት፣ ኮሚቴው በግብርናው ዘርፍ የተመዘገቡ ተስፋ ሰጪ ውጤቶች እንድመዘገቡ ቀጥተኛ ድጋፍ አድርጓል። ማጠቃልያ የተከበሩ አቶ ሰሎሞን ላሌ ካሎ ከታች በመምህርነት የጀመሩትን ስራ ከወረዳ ምክትል አስተዳዳሪና የኢኮኖሚ ዘርፍ እንዲሁም ከይርጋለም ከተማ ከንቲባነት እስከ መጀመሪያው የሲዳማ ክልል ምክር ቤት አፈ ጉባኤነት ያገለገሉ ሲሆን በ6ኛው ዙር የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የዱባ ምርጫ ክልልን ወክለው ከተመረጡ በኋላ የግብርና ጉዳዮች ቋሚ ኮሚቴ ሰብሳቢ በመሆን ስምንት ታሪካዊ የግብርናውን ዘርፍ የሚያሻግሩ አዋጆችን በመጸደቅና፣ በአስፈጻሚ አካላት ላይም ጠንካራ የክትትልና ቁጥጥር ሥራዎችን ሰርተዋል። በዚህ ውጤታማ የሕግ አውጪነት አሻራቸውና ባተረፉት የሕዝብ አመኔታ ሳቢያ ለ7ኛው ዙር የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አባልነት በድጋሚ ተመርጠው በማገልገል ላይ ይገኛሉ።